Co to jest bar micwa?

Wyrażenie bar micwa ma dwa znaczenia. Dosłownie można przetłumaczyć je jako „syn” (po aramejsku – bar) „przykazania” (micwa). Tym „synem przykazania” staje się każdy żydowski chłopiec w momencie ukończenia trzynastu lat. Oznacza to, że od tej chwili obowiązują go wszystkie przykazania Tory i że sam odpowiada za swoje czyny. Dotychczas za jego postępowanie odpowiedzialni byli rodzice. Oznacza to również, że w sensie praw religijnych uważany jest za dorosłego, czyli jest liczony do minjanu (liczba dziesięciu dorosłych, która wymagana jest do publicznego wygłaszania niektórych modlitw) oraz ma obowiązek zakładania tefilin.
Potocznie słów bar micwa używa się również jako nazwy uroczystości z okazji tego wydarzenia. Zaprasza się rodzinę i przyjaciół, a chłopiec stający się bar micwa otrzymuje prezenty. Najczęściej są to książki o tematyce religijnej lub przedmioty o religijnym znaczeniu (np. szal modlitewny, czyli talit). Oczywiście mogą być to również zwyczajne prezenty urodzinowe.
Chłopiec, który należy do synagogi ortodoksyjnej, odczytuje zazwyczaj publicznie w najbliższy Szabat po urodzinach fragment Tory (parsza) przypadający na ten tydzień, a przynajmniej haftarę – fragment z Ksiąg Proroków (Newiim). W niektórych synagogach proszony jest również o wygłoszenie przygotowanego przez siebie omówienia jakiegoś zagadnienia żydowskiego prawa religijnego.
Gdy Talmud odwołuje się do dorosłego mężczyzny, używa z reguły określenia bar onszin, które oznacza kogoś, kto podlega karom. Wniosek: musi on przestrzegać prawa i przykazań. Jednocześnie młody człowiek pełnię uprawnień człowieka dorosłego uzyskuje – według Talmudu – siedem lat po ukończeniu trzynastego roku życia, bo dopiero w wieku dwudziestu lat (np. dopiero wtedy może być sędzią). W innym jednak miejscu Talmud stwierdza, że ojciec odpowiada za wykształcenie syna do momentu, gdy ten osiągnie wiek trzynastu lat. Widać więc wyraźnie, że odpowiedzialność za czyny rozpoczynała się od lat trzynastu, ale proces dochodzenia do dojrzałości na tym się nie kończył.
Jednoznaczne stwierdzenie, że w wieku trzynastu lat osiąga się etyczną dojrzałość, zawiera fragment Pirke Awot, z pierwszych stuleci pierwszego tysiąclecia n.e. (w rozdziale 5, 25): „On nauczał [Jehuda ben Tema]: pięcioletni – do [nauki] Tory, dziesięcioletni – do [nauki] Miszny, trzynastoletni – do [spełniania] przykazań”.
Jednak w praktyce – jak można wnioskować z opisów w Talmudzie – często chłopcy poniżej trzynastu lat byli publicznie „wzywani do Tory” (alija). Natomiast stulecia później Majmonides głosił, że zakładanie tefilin, dostępowanie alija i inne religijne powinności powinny być zależne od tego, czy chłopiec rozumie znaczenie rytuału, a niekoniecznie powiązane z wiekiem. Nie wiadomo więc, czy osiągnięcie trzynastu lat było połączone z jakąś uroczystością w czasach talmudycznych i je poprzedzających. Istnieją na ten temat różne, często sprzeczne hipotezy, ale nie ma przekonujących dowodów na potwierdzenie którejkolwiek z nich.
Sytuacja uległa zmianie w okresie następnym – najprawdopodobniej w XIII stuleciu – gdy ustalone zostało, że chłopcu nie wolno zakładać tefilin przed dniem następującym po jego trzynastych urodzinach. Również odczytywanie fragmentu Tory w synagodze zostało zarezerwowane wyłącznie dla tych, którzy ukończyli trzynaście lat, z wyjątkiem święta Simchat Tora (po święcie Sukot), gdy chłopcy poniżej trzynastu lat mogli dostąpić tego zaszczytu.
Niektóre źródła podają, że pierwsze odnotowane w historii użycie sformułowania bar micwa we współczesnym sensie zastosowane zostało przez rabina Mordechaja ben Hilela (ok. 1250-1298) – znawcę halachy mieszkającego na ziemiach niemieckich. Inne twierdzą, że nie nastąpiło to wcześniej niż dopiero w XV wieku. Tak nazwany został moment osiągnięcia wieku lat trzynastu i – konsekwentnie – uroczystości z tym związane.
Zwyczaj ten przyjmował się dość wolno, najpierw wśród Żydów francusko-niemieckich, i dopiero w XVI wieku stał się powszechny i bardzo popularny. Od XVI wieku zakładanie tefilin oraz alija stały się najważniejszymi elementami akcentującymi osiągnięcie wieku dojrzałości etycznej i religijnej, czyli bar micwa. Jednocześnie narodził się zwyczaj bardzo uroczystego obchodzenia tego momentu. Na przykład już w 1595 roku władze Krakowa nałożyły podatek na uroczystości bar micwy, aby ograniczyć ich huczne świętowanie.
Współcześnie zwyczaj uroczystego obchodzenia bar micwy staje się coraz bardziej popularny. Jest on powszechny także wśród mniej religijnych Żydów. W USA pojawia się w ostatnich latach nawet w środowiskach chrześcijańskich. Często podczas wystawnych przyjęć, organizowanych z tej okazji, gubi się jego najważniejszy sens: fakt, że społeczność publicznie i oficjalnie uznaje trzynastolatka za dorosłego i informuje go w ten sposób, że będzie wymagała od niego pełnej odpowiedzialności etycznej za jego czyny.
Odpowiednikiem bar micwy jest dla dziewczynek bat micwa (córka przykazania). Uroczyste obchodzenie osiągnięcia dorosłości przez dziewczynki jest zjawiskiem stosunkowo nowym, pojawiło dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Pierwszą kobietą świętującą bat micwę była Judith Kaplan – córka rabina Mordechaja Kaplana, twórcy judaizmu rekonstrukcjonistycznego. Zwyczaj bat micwy jest powszechny obecnie także wśród nurtu judaizmu reformowanego oraz konserwatywnego i stopniowo wkracza również do judaizmu ortodoksyjnego. Według prawa żydowskiego kobiety osiągają dorosłość wcześniej niż mężczyźni, bo już w dwunaste urodziny. Jednak bat micwa obchodzona jest nierzadko w wieku lat trzynastu.
Wśród religijnych Żydów istnieje również zwyczaj obchodzenia bar micwy po raz drugi – w wieku osiemdziesięciu trzech lat. Ponieważ przyjmuje się, że życie trwa zazwyczaj lat siedemdziesiąt, osiągnięcie wieku lat osiemdziesięciu trzech jest okazją do uznania, że wkracza się w następne, bardzo już dorosłe życie.

(Opr. PJ)

(ilustracja: „Bar micwa w synagodze”, Oscar Rex, 1857-1929.)